Lịch sử Việt Nam

Tên đường phố Sài Gòn thời Pháp thuộc, VNCH và TPHCM hiện tại

Tên các đường phố Sài Gòn thời Pháp thuộc, trước 1975 là gì? Do ai đặt tên? Sau năm 1975 tên đường phố Sài Gòn thay đổi thế nào? Mời các bạn cùng tìm hiểu qua bài viết dưới đây.
391

Tên đường Sài Gòn thời Pháp thuộc

Đường phố Sài Gòn thời Pháp thuộc.
Đường phố Sài Gòn thời Pháp thuộc. (Ảnh Jack Birns)

Trước hiệp định Genève tháng 7 năm 1954 hầu hết các đường phố Sài Gòn đều có tên Tây như:

Boulevard Charner

Boulevard Galliéni

Boulevard Kitchener

Boulevard Norodom

v.v…

Xem thêm: 20 bức ảnh hiếm về Sài Gòn năm 1948 qua ống kính của Jack Birns

Nhà văn Thuần Phong Ngô Văn Phát và việc đặt tên đường phố Sài Gòn trước 1975

Từ lâu, tôi đã có dịp bày tỏ lòng ngưỡng mộ và khâm phục về việc đặt tên cho các đường phố tại Sài Gòn vào năm 1956, ngay sau khi chúng ta dành được độc lập từ tay thực dân Pháp. Vì đây là một công việc quá xuất sắc và quá hoàn thiện, nên tôi vẫn đinh ninh rằng đó phải là một công trình do sự đóng góp công sức và trí tuệ của rất nhiều người, của một ủy ban gồm nhiều học giả, nhiều sử gia, nhiều nhà văn, nhà báo…

Nhưng thật là bất ngờ, bất ngờ đến kinh ngạc, khi qua tài liệu đính kèm của tác giả Nguyễn Văn Luân, chúng ta được biết kiệt tác của lịch sử này đã được hoàn thành bởi… một người. Người đó là ông Ngô Văn Phát, Trưởng Phòng Họa Đồ thuộc Tòa Đô Chánh Sài Gòn.

Trong những năm làm việc tại Tòa Đô Chánh Sài Gòn, tôi có dịp góp phần trông coi việc xây dựng và tu bổ đường xá, lúc thì tại Khu Kiều Lộ Sài Gòn Tây (Chợ Lớn) gồm 6 quận 5, 6, 7, 8, 10 và 11, lúc thì tại Khu Kiều Lộ Sài Gòn Đông (Sài Gòn) gồm 5 quận 1, 2, 3, 4 và 9. Hàng ngày họp với các ông cai lục lộ phụ trách từng khu vực, nghe báo cáo đường thì ngập nước sau cơn mưa, đường thì có ổ gà, nhựa đường tróc hết trơ lớp đá xanh đá đỏ nền đường, đường thì dân xây cất trên lộ giới tràn ra lề đường, nên tôi gần như thuộc lòng tên hơn 300 con đường.

Bản đồ Thành Đô Saigon trước năm 1975

Sau hiệp định Genève tháng 7 năm 1954 chính quyền Pháp bàn giao cho Chính Phủ Bảo Đại, với Thủ Tướng Ngô Đình Diệm.

Xem thêm: Chính quyền VNCH là chính quyền hợp pháp của nhân dân Miền Nam?

Để đánh dấu việc giành độc lập từ tay người Pháp, Toà Đô Chánh Sài Gòn được lệnh gấp rút thay thế toàn bộ tên đường từ tên Pháp qua tên Việt trong khoảng thời gian ngắn nhất. Trong lịch sử của các thành phố có bao nhiêu lần đổi tên hàng loạt toàn bộ các con đường như thế này? Có lẽ vô cùng hiếm hoi.

Việc đối chiếu tên các danh nhân trong lịch sử 4000 năm để đặt tên đường sao cho hợp lý không phải dễ. Chỉ nghĩ đơn thuần, khi dùng tên Vua “Trần Nhân Tôn” và Tướng “Trần Hưng Đạo”, người làm dưới trướng của Vua, để đặt tên cho 2 con đường thì đường nào to và quan trọng hơn? Câu hỏi nhỏ như vậy còn thấy không đơn giản, huống chi cân nhắc cho ngần ấy con đường trong một thời gian gấp rút thật không dễ.

Lúc bấy giờ công việc này được giao cho Ty Kỹ Thuật mà Phòng Hoạ Đồ là phần hành trực tiếp. May mắn thay cho thành phố có được nhà văn Ngô Văn Phát**, bút hiệu Thuần Phong, có bằng Cán Sự Điền Điạ lúc ấy đang giữ chức Trưởng Phòng Hoạ Đồ.

Năm 1956, sau hơn ba tháng nghiên cứu, ông đã đệ trình lên Hội Đồng Đô Thành, và toàn bộ danh sách tên đường ấy đã được chấp thuận. Khi tôi vô làm năm 1965 và hàng ngày lái xe đi công trường, đụng chạm với các con đường mới cảm nhận được sự uyên bác về lịch sử của ông. Nhìn những tên đường trên họa đồ, khu nào thuộc trung tâm thành phố, khu nào thuộc ngoại ô, đường nào tên gì và vị trí gắn bó với nhau, càng suy nghĩ càng hiểu được cái dụng ý sâu xa của tác giả.

Sài Gòn 1968
Sài Gòn 1968 (Ảnh: Bettmann/ CORBIS)

Xem thêm: Ảnh màu về bến Bạch Đằng ở Sài Gòn trước 1975

Các đường được đặt tên với sự suy nghĩ rất lớp lang mạch lạc với sự cân nhắc đánh giá bao gồm cả công trạng từng anh hùng một lại phù hợp với địa thế, và các dinh thự đã có sẵn từ trước. Tác giả đã cố gắng đem cái nhìn vừa tổng quát lại vừa chi tiết, những khía cạnh vừa tình vừa lý, đôi khi chen lẫn tính hài hước, vào việc đặt tên hiếm có này. Tôi xin kể ra đây vài thí dụ, theo sự suy đoán riêng của mình, bởi vì ông có nói ra đâu, nhưng tôi thấy rõ ràng là ông có ý ấy:

Đầu tiên là những con đường mang những lý tưởng cao đẹp mà toàn dân hằng ao ước: Tự Do, Công Lý, Dân Chủ, Cộng Hoà, Thống Nhất. Những con đường hoặc công trường này đã nằm ở những vị trí thích hợp nhất.

Đường đi ngang qua Bộ Y Tế thì có tên nào xứng hơn là Hồng Thập Tự.

Đường de Lattre de Tassigny chạy từ phi trường Tân Sơn Nhất đến bến Chương Dương đã được đổi tên là Công Lý, phải chăng vì đi ngang qua Pháp Đình Sài Gòn. Con đường dài và đẹp rất xứng đáng. Ba đường Tự Do, Công Lý và Thống Nhất giao kết với nhau nằm sát bên nhau bên cạnh dinh Độc Lập.

Đại Lộ Nguyễn Huệ nằm giữa trung tâm Sài Gòn nối từ Toà Đô Chánh đến bến Bạch Đằng rất xứng đáng cho vị anh hùng đã dùng chiến thuật thần tốc phá tan hơn 20 vạn quân Thanh. Đại Lộ này cũng ngắn tương xứng với cuộc đời ngắn ngủi của ngài.

Những danh nhân có liên hệ với nhau thường được xếp gần nhau như Đại Lộ Nguyễn Thái Học với đường Cô Giang và đường Cô Bắc, cả ba là lãnh tụ cuộc khởi nghĩa Yên Bái. Hoặc đường Phan Thanh Giản với đường Phan Liêm và đường Phan Ngữ, Phan Liêm và Phan Ngữ là con, đã tiếp tục sự nghiệp chống Pháp sau khi Phan Thanh Giản tuẫn tiết.

Những đại lộ dài nhất được đặt tên cho các anh hùng Trần Hưng Đạo, Trần Quốc Toản, Lê Lợi và Hai Bà Trưng. Mỗi đường rộng và dài tương xứng với công dựng nước giữ nước của các ngài.

Đường mang tên Lê Lai, người chịu chết thay cho Lê Lợi thì nhỏ và ngắn hơn nằm cận kề với đại lộ Lê Lợi.

Đường Khổng Tử và Trang Tử trong Chợ Lớn với đa số cư dân là người Hoa.

Bờ sông Sài Gòn được chia ra ba đoạn, đặt cho các tên Bến Bạch Đằng, Bến Chương Dương, và Bến Hàm Tử, ghi nhớ những trận thuỷ chiến lẫy lừng trong lịch sử chống quân Mông Cổ, chống Nhà Nguyên của Hưng Đạo Đại Vương vào thế kỷ 13.

Cụ Nguyễn Du, mà thầy đồ Thiệp, người dạy học vỡ lòng cho tôi, khi nói chuyện với cha tôi, bao giờ cũng gọi với danh xưng Cụ Thánh Tiên Điền. Cuốn truyện Kiều của cụ ngày nay được chúng ta dùng như là khuôn mẫu cho tiếng Việt, khi có sự tranh luận về danh từ hay văn phạm, người ta thường trích một câu Kiều làm bằng. Vậy phải tìm đường nào đặt tên cho xứng? Tôi thấy con đường vừa dài vừa có nhiều biệt thự đẹp, với hai hàng cây rợp bóng quanh năm, lại đi ngang qua công viên đẹp nhất Sài Gòn, vườn Bờ Rô, và đi ngang qua Dinh Độc Lập, thì quá xứng đáng. Không có đường nào thích hợp hơn. Tuyệt! Vườn Bờ Rô cũng được đổi tên thành Vườn Tao Đàn làm cho đường Nguyễn Du càng thêm cao sang.

Vua Lê Thánh Tôn, người lập ra Tao Đàn Nhị Thập Bát Tú, cũng cho mang tên một con đường ở địa thế rất quan trọng, đi ngang qua một công viên góc đường Tự Do, và đi trước mặt Toà Đô Chánh.

Trường nữ Trung Học Gia Long lớn nhất Sài Gòn thì, (trớ trêu thay?), lại mang tên ông vua sáng lập nhà Nguyễn. Trường nữ mà lại mang tên nam giới! Có lẽ nhà văn Thuần Phong muốn làm một chút gì cho trường nữ Trung Học công lập lớn nhất thủ đô có thêm nữ tính, nên đã đặt tên hai đường song song nhau cặp kè hai bên trường bằng tên của hai nữ sĩ: Bà Huyện Thanh Quan và Đoàn Thị Điểm. Chùa Xá Lợi nằm trên đường Bà Huyện Thanh Quan thấy cũng nhẹ nhàng.

Thẳng góc với hai đường Bà Huyện Thanh Quan và Đoàn Thị Điểm là đường Hồ Xuân Hương. Ba nữ sĩ nằm bên cạnh nhau, thật là có lý, nhưng có lý hơn nữa có lẽ là đường Hồ Xuân Hương đi ngang qua bệnh viện Da Liễu. Tác giả những câu thơ “Vành ra ba góc da còn thiếu, Khép lại hai bên thịt vẫn thừa” mà cho mang tên đường có bệnh viện Da Liễu có lẽ cũng xứng hợp. Ông Nhà Văn – Trưởng Phòng Họa Đồ quả là sâu sắc.

Rất tiếc là lúc vào làm việc thì Thuần Phong Ngô Văn Phát đã về hưu nên tôi không được hân hạnh gặp mặt. Mãi sau này mới có dịp đọc tiểu sử của ông, mới hết thắc mắc làm sao chỉ là một công chức như tôi mà ông đã làm được việc quá xuất sắc và hi hữu này.

Xem thêm: Ảnh độc về người nghèo ở Sài Gòn năm 1965

Tên đường phố Sài Gòn sau 1975

Từ sau tháng 4 năm 1975, khoảng gần 1/3 tên đường của Sài Gòn cũ đã được thay đổi, làm cho việc đối chiếu tài liệu, hình ảnh của Saigon xưa và nay gặp chút khó khăn.

TP Hồ Chí Minh hiện tại
TP Hồ Chí Minh hiện tại

Trong bài hát Sài Gòn Niềm Nhớ Không Tên, nhạc sĩ Nguyễn Đình Toàn than thở về việc con phố bị đổi tên đường đã làm cho đôi tình nhân lạc lối tìm nhau như sau:

Mất từng con phố đổi tên đường

Khi hẹn nhau ta lạc lối tìm…

Bảng đối chiếu tên đường phố Sài Gòn thời Pháp thuộc, VNCH và TPHCM hiện tại

#Thời Pháp thuộcThời VNCHHiện tại
1Boulevard BonardLê LợiLê Lợi
2Boulevard ChansonLê Văn DuyệtCách Mạng Tháng Tám
3Boulevard CharnerNguyễn HuệNguyễn Huệ
4Boulevard GalliéniTrần Hưng ĐạoTrần Hưng Đạo
5Boulevard KitchenerNguyễn Thái HọcNguyễn Thái Học
6Boulevard NorodomThống NhấtLê Duẩn
7Boulevard Paul BertTrần Quang KhảiTrần Quang Khải
8Boulevard de la SommeHàm NghiHàm Nghi
9Rue – 11e RIC (Régiment d’Infanrerie Colonniale)Nguyễn HoàngTrần Phú
10AbattoirHưng PhúHưng Phú
11d’AdranVõ Di NguyPhan Đình Phùng
12Albert 1erĐinh Tiên HoàngĐinh Tiên Hoàng
13Alexandre de RhodesLục TỉnhAlexandre de Rhodes
14Alexandre FrostinBà Lê ChânBà Lê Chân
15Alsace LorainePhó Đức ChínhPhó Đức Chính
16Amiral DupréThái Lập ThànhĐông Du
17Amiral RozeTrương Công ĐịnhTrương Định
18d’ArfeuilleNguyễn Đình ChiểuNguyễn Đình Chiểu
19Armand RousseauHùng VươngHùng Vương
20d’ArrasCống QuỳnhCống Quỳnh
21Arroyo de l’AvalancheRạch Thị NghèRạch Thị Nghè
22AudouitCao ThắngCao Thắng
23d’AyotNguyễn Văn SâmNguyễn Thái Bình
24BallandeNguyễn Khắc NhuNguyễn Khắc Nhu
25BarbierLý Trần QuánLý Trần Quán
26BarbéLê Quý Đôn / Hồng Thập TựNguyễn Thị minh Khai
27Blan SubéDuy TânPhạm Ngọc Thạch
28BourdaisCalmetteCalmette
29CatinatTự DoĐồng Khởi
30ChaigneauTôn Thất ĐạmTôn Thất Đạm
31ChampagneYên ĐổLý Chính Thắng
32Charles de CoppeHoàng DiệuHoàng Diệu
33Charles ThomsonHồng BàngHồng Bàng
34Chasseloup LaubatHồng Thập TựNguyễn Thị minh Khai
35Colonel BudonnetLê LaiLê Lai
36Colonel GrimaudPhạm ngũ LãoPhạm ngũ Lão
37CornulierThi SáchThi Sách
38Danel – Denis FrèresPhạm Đình HổNgô Đức Kế
39DixmudeĐề ThámĐề Thám
40Docteur AngierNguyễn Bỉnh KhiêmNguyễn Bỉnh Khiêm
41Docteur YersinKý ConKý Con
42Đỗ Hữu VịHuỳnh Thúc KhángHuỳnh Thúc Kháng
43DouaumontCô GiangCô Giang
44DumortierCô BắcCô Bắc
45DurantonBùi thị XuânBùi thị Xuân
46Eyriaud des VergesTrương Minh GiảngLê Văn Sĩ
47l’ÉgliseTrần Bình TrọngTrần Bình Trọng
48d’EspagneLê Thánh TônLê Thánh Tôn
49FaucaultTrần Khắc ChânTrần Khắc Chân
50Frère LouisNguyễn Trãi & Võ TánhNguyễn Trãi
51Frère GuillerautBùi ChuTôn Thất Tùng
52FilippinyNguyễn Trung TrựcNguyễn Trung Trực
53FonckĐoàn Nhữ HàiĐoàn Nhữ Hài
54GallimardNguyễn Huy TựNguyễn Huy Tự
55GaudotKhổng TửKhổng Tử
56Georges GuynomerVõ Di NguyVõ Di Nguy
57Guillaume MartinĐỗ Thành NhânĐỗ Thành Nhân
58HamelinHồ Văn NgàHồ Văn Ngà
59HeurteauxNguyễn Trường TộNguyễn Trường Tộ
60Hui Bon HoaLý Thái TổLý Thái Tổ
61JaccaréoTản ĐàTản Đà
62JauréguiberryHồ Xuân HươngHồ Xuân Hương
63Jean EudelTrình Minh ThếNguyễn Tất Thành
64LacazeNguyễn Tri PhươngNguyễn Tri Phương
65LacottePhạm Hồng TháiPhạm Hồng Thái
66LacautTrương Minh KýHoàng Văn Thụ
67De LagrandièreGia LongLý Tự Trọng
68LarclauseTrần Cao VânTrần Cao Vân
69LefèbvreNguyễn công TrứNguyễn công Trứ
70Legrand de la LirayePhan Thanh GiảnĐiện Biên Phủ
71Le ManCao Bá NhạCao Bá Nhạ
72Léon CombesSương Nguyệt ÁnhSương Nguyệt Ánh
73LesèbleLý Văn PhứcLý Văn Phức
74Loucien LecoutureLương Hữu KhánhLương Hữu Khánh
75LuroCường ĐểĐinh Tiên Hoàng
76Mac MahonCông LýNam kỳ Khởi Nghĩa
77MarchaiseKý ConKý Con
78Maréchal FoxNguyễn Văn ThoạiLý Thường Kiệt
79Maréchal PétainThành TháiAn Dương Vương
80de MarinsĐồng KhánhTrần Hưng Đạo B
81Martin des PallièresNguyễn Văn GiaiNguyễn Văn Giai
82MassigesMạc Đĩnh ChiMạc Đĩnh Chi
83MayerHiền VươngVõ Thị Sáu
84Miche PhùngPhùng Khắc KhoanPhùng Khắc Khoan
85Miss CawellHuyền Trân Công ChúaHuyền Trân Công Chúa
86NancyCộng HoàNguyễn Văn Cừ
87Nguyễn Tấn NghiệmPhát DiệmTrần Đình Xu
88NoelTrương Hán SiêuTrương Hán Siêu
89OhierTôn Thất ThiệpTôn Thất Thiệp
90d’OrmayNguyễn Văn ThinhMạc Thị Bưởi
91ParacelsAlexandre de RhodesAlexandre de Rhodes
92ParisPhùng HưngPhùng Hưng
93PavieTrần Quốc Toản3 tháng 2
94Paul BlanchyHai Bà TrưngHai Bà Trưng
95Paulin VialPhan LiêmPhan Liêm
96PellerinPasteurPasteur
97Pierre FlandinĐoàn thị ĐiểmĐoàn thị Điểm
98LaregnèreBà Huyện Thanh QuanBà Huyện Thanh Quan
99RenaultHậu GiangHậu Giang
100René VigeriePhan Kế BínhPhan Kế Bính
101RésistanceNguyễn BiểuNguyễn Biểu
102RichaudPhan Đình PhùngNguyễn Đình Chiểu
103Roland GarrosThủ Khoa HuânThủ Khoa Huân
104SabourainTạ Thu ThâuTạ Thu Thâu
105SohierTự ĐứcNguyễn Văn Thủ
106TaberdNguyễn DuLý Tự Trọng
107TestardTrần Quý CápVõ Văn Tần
108Tong-KéouThuận KiềuThuận Kiều
109TurcVõ TánhHoàng Văn Thụ
110VerdunLê Văn DuyệtCách Mạng Tháng Tám
111VassoigneTrần Văn ThạchTrần Văn Thạch
112YunnamVạn TượngVạn Tượng
113Quai de BelgiqueBến Chương DươngVõ Văn Kiệt
114Quai Le MarnBến Hàm TửVõ Văn Kiệt
115Quai Le Myre de VilersBến Bạch ĐằngTôn Đức Thắng
116Quai de Fou-KienBến Trang TửTrang Tử

0 ( 1 bình chọn )

Khám Phá Lịch Sử

https://okcaa.org
Những quan điểm, góc nhìn về lịch sử qua các bài viết tìm hiểu, nghiên cứu, khám phá lịch sử Việt Nam, lịch sử thế giới, văn hóa Việt Nam, văn hóa thế giới

Bài viết liên quan

Bài viết mới

Tiết ba ba

27/01/2021 14:45 177

Xem thêm